Professionals worstelen zelden met intelligentie, maar opvallend vaak met vragen als: “Waarom doe ik toch zo?”, “Waarom denk ik hier zoveel over na?”, “Waarom hebben anderen daar geen last van?” En ergens onder die vragen schuilt het oordeel: Ik ben raar. Ik hoor dat in mijn praktijk vooral vaak van mensen die analytisch sterk zijn, verantwoordelijkheid dragen en succesvol functioneren. Ze ervaren zichzelf intern als ‘anders’ en dat ‘anders’ krijgt al snel een negatieve lading.
Interessant genoeg vinden mensen die zichzelf ‘raar’ noemen, anderen óók regelmatig raar. Die collega die zo bot communiceert. Die leidinggevende die geen connectie lijkt te willen. Blijkbaar werkt ‘raar’ twee kanten op. In dit blog leg ik daarom aan de hand van drie sociaal-psychologische theorieën uit waarom dat zo werkt en hoe Clarity-procesoefeningen dit soort oordelen kunnen helpen verzachten.
Zelfanalyse als valkuil
Volgens de Social Comparison Theory van Festinger vergelijken we onszelf voortdurend met anderen om te bepalen of we ‘normaal’ zijn. Hoe analytischer je bent, hoe verfijnder dat proces vaak wordt. En dan zie je dus al snel verschillen voor je, met als conclusie:
- Als jij afwijkt → “Ik ben raar.”
- Als de ander afwijkt → “Hij/zij is raar.”
Als een derde onafhankelijke persoon jou en die ander(en) zou kunnen observeren, zit het verschil waarschijnlijk niet zozeer in het gedrag, maar meestal in het perspectief.
Er is een sociaal-psychologische theorie die hier opvallend goed bij aansluit: pluralistic ignorance geheten. Dat betekent zoiets als dat iedereen denkt dat hij of zij afwijkt van de norm, terwijl in werkelijkheid veel mensen hetzelfde ervaren. Alleen zegt niemand dat hardop! Met andere woorden: We kijken naar elkaar, zien ogenschijnlijk zelfverzekerde, ontspannen professionals… en concluderen dat wij dus blijkbaar de enige zijn die twijfelen, nadenken, overwegen, voelen. Terwijl de kans groot is dat meerdere mensen in dezelfde ruimte denken: “Zal ik dit zeggen?” of “Ben ik de enige die hier moeite mee heeft?”
Helaas spreken juist professionals hun twijfel, hun diepere vragen en hun ongemak vaak niet uit, juist om niet raar over te komen. Maar daarmee blijft dus die illusie bestaan dat jij de afwijking bent. Dat jij dus raar bent. In een ruimte vol mensen die allemaal denken dat zij de enige zijn die “zo” zijn.
Waarom vinden we anderen raar?
Interessant genoeg werkt het ook andersom. Wat wij ‘raar’ noemen bij een ander, is vaak iets wat juist niet past bij onze eigen normen. De attributietheorie van Fritz Heider laat zien dat we gedrag van anderen sneller toeschrijven aan hun persoonlijkheid (“Hij is gewoon zo”), terwijl we ons eigen gedrag verklaren vanuit context (“Ik reageerde zo omdat ik moe was”). Met andere woorden: Mijn gedrag heeft een reden. Jouw gedrag bén jij. Dat verschil zorgt voor afstand. Maar ‘raar’ is vaak gewoon onbekend, anders, niet passend bij je eigen norm. Zo gaat vandaag het zuiden van Nederland weer op z’n kop vanwege carnaval. Voor veel noorderlingen oogt carnaval als collectieve ontregeling. Verkleed, uitbundig, emotioneel, luid. “Waarom zou je dat doen?” Voor veel zuiderlingen voelt het als verbinding, traditie, tijdelijke gelijkheid. “Waarom zou je het níet doen?” Duidelijk een verschil in normenkader, wat je in het geval van carnaval zeker van jongs af aan hebt meegekregen.
Een ander perspectief
In het Clarity-proces onderzoeken we daarom niet of iemand inderdaad raar is. Niet wat betreft jou noch wat betreft die ander! We kijken waar deze gedachten vandaan komen. Want ieder mens heeft een uniek intern referentiekader: Wanneer voel je je raar? Wat doe je dan precies en welke behoefte zit daaronder? Of als het die ander is die raar is: Wat irriteert jou zo aan deze persoon? Wat raakt dat in jou en welke behoefte zit daaronder? Door jezelf daarin te onderzoeken, verschuift een gesprek of zelfs de hele relatie met die ‘rare’ andere persoon fundamenteel. Wat eerst een oordeel was, wordt ineens informatie. Je hoeft jezelf dan niet meer aan te passen en die ander ook niet. En dát is het verschil tussen vastzitten in een label en groeien in zelfinzicht.
Want jezelf aanpassen kost energie. Jezelf begrijpen geeft energie.
Een uitnodiging
De volgende keer dat je denkt: “Wat ben ik toch raar.” Sta daar dan even bij stil. Dat mag op dat moment, maar ook ’s avonds bij een kop thee. Vraag aan jezelf:
- “Wat maakt dat ik dit nu zo noem?”
- “Waar ben ik bang voor dat er gebeurt?”
- “Ben ik echt zo anders, of valt het eigenlijk wel mee?” Mij helpt het dan altijd om op zoek te gaan naar objectief bewijs voor mijn eigen negatieve gedachte. Heb ik zelden kunnen vinden 😉.
En als je iemand anders ‘raar’ vindt, kun je je afvragen:
- “Wat begrijp ik hier nog niet?”
- “Wat zou deze persoon nodig hebben, dat hij/zij zoiets doet of zegt?”
- “Welke behoefte probeert hij/zij ermee te vervullen?” En vraag wederom af of het wel écht zo anders is dan jijzelf soms doet.
Nieuwsgierigheid opent. Oordeel sluit. Misschien is ‘raar’ gewoon een signaal dat er iets te ontdekken valt. Over jezelf… Of over de ander…
Deze blog maakt deel uit van mijn reeks: Je denksysteem en persoonlijke groei. Lees hier het volledige overzicht van de mentale patronen achter piekeren, zelfkritiek, onzekerheid, verbinding en verandering.
Over de auteur:
Dr. Ir. Rianne Appel is hoogleraar en personal coach. In haar coaching combineert zij inzichten uit de psychologie, gedragswetenschappen en het Clarity Proces.
Lees ook:
Bronnen over deze theorieën:
Festinger, L. (1957). Social comparison theory. Selective Exposure Theory, 16(401), 3.
Harvey, J. H., & Weary, G. (1984). Current issues in attribution theory and research. Annual review of psychology, 35(1), 427-459.
Mendes, A., Lopez-Valeiras, E., & Lunkes, R. J. (2017). Pluralistic ignorance: Conceptual framework, antecedents and consequences. Intangible Capital, 13(4), 781-804.


